Hititler

Anadolu'da M.Ö. 1900-1200 yillari arasinda hüküm süren Hititler, M.Ö. 14. yy'in sonlarinda Amasya'dan “HAKMIS” olarak bahsetmistir. Bu yerlesim merkezi, Amasya'da kurulan sehir kültürünün de baslangici olmustur.

Frigler, Lidyalilar, Kimmerler, Persler

Hitit devleti M..Ö. 1200'lerde batidan gelen Friglerin akinlari sonucunda yikildi. Anadolu'da, Amasya'yi da içine alan bir devlet kuran Friglerin hakimiyeti 500 yil sürdü. (buraya Frig dönemi vazo konulacak) Kisa bir süre için Amasya'ya hakim olan Kimmerler'in yerini (M.Ö. 650) Lidyalilar aldi. Lidya'lilar ile Persler arasinda yapilan savastan (M.Ö. 585) sonra, Amasya Perslere birakildi.

Pers-Pontus Devleti

Perslerin Amasya'da hakimiyetleri sadece idari yönden kendini göstermistir. Uzun bir süre Pers satrabi (valisi) tarafindan yönetilen Amasya daha sonra I. Mitridat tarafindan kurulan Pers-Pontus devleti egemenligine girmistir.

Batidan Anadolu'ya ilerleyen Romalilar, Kapadokyalilar ile Galatlar'i birlestirip Pers-Pontus kralligi üzerine sürdüler ve Pontuslulari zayif düsürdüler. VI. Mitridat zamaninda dengeler degisti ve Romalilar M.Ö. 123'te bütün güçlerini geri çekmek zorunda kaldilar. Tarihte "Mitridat Savaslari" olarak bilinen mücadelelerde Romalilar Anadolu'da en büyük yenilgilerini aldilar. Fakat Mitridat Romalilarin bitmek bilmeyen saldirilarina daha fazla dayanamadi ve M.Ö. 70 yilinda Roma Generali Lukullus Amasya'yi ele geçirdi. ( Kral Kaya Mezarlari)

Roma Egemenliği

Amasya yaklasik 400 yil boyunca Roma egemenliginde kalmistir. Roma Imparatorlugunun M.S. 395'te ikiye bölünmesiyle, Amasya'nin yönetimi Dogu Roma'ya geçmistir. Bes patriklige bölünen Bizans (Dogu Roma) Imparatorlugunun, patriklik merkezlerinden biri de Amasya'dir.

(Alçak Köprü) (Strabon)

Amasya, M.S. 8. yüzyildan sonra Araplar (Emeviler ve Abbasiler) ile Bizanslilar arasinda sürekli olarak el degistirmistir. 1071 yilinda Alparslan'a yenilen Bizans Imparatoru Diogenes, tahttan indirildigini Amasya'da ögrendi. Amasya 1075 yilinda Danismend Ahmed Gazi tarafindan ele geçirilerek Selçuk idaresine sokulmustur.

Selçuklular

Türkler 1071 yilinda Malazgirt'te Romalilari yenerek Anadolu'ya girmistir. Bu tarihten sonra Anadolu'nun içlerine dogru göçler artmistir. Amasya Alparslan'in komutanlarindan Melik Ahmet Danismend Gazi 1075 tarafindan Bizans Imparatorlugu'ndan alinmistir. (Iltekin Gazi Köprüsü )

Antakya patrigi Kont Bohemund'un, Danismend Emirinin elinde olmasi nedeniyle, Iznik'ten Antakya'ya giden Haçli ordulari Amasya'ya yönelmistir. Güçlerini Anadolu Selçuklulari ile birlestiren Danismendli beyligi, Haçlilari Merzifon ovasinda yenilgiye ugratmislardir.

1143 yilinda Selçuk hükümdari Sultan Mesut, Danismend emirleri arasindaki mücadelelerden yararlanarak Amasya'yi Danismendlerden almis ve Anadolu Selçuklularinin baskenti yapmistir.

Haçlılar Amasya'da

1199 tarihinde Haçli ordulari Amasya'ya girerek sehirde çok büyük bir tahribata neden olmustur. Fakat, Melik Ismail Gazi'nin sürekli saldirilarinin sonucunda 3 ay sonra sehirden çikmak zorunda kalmislardir.

Babai Isyanları

1240 tarihinde Baba Ilyas, Sultan II. Giyaseddin'in de dini ve ahlaki kaidelere uygun olmayan bir hayat sürdügünü söylemis, fakat Sultan tarafindan üzerine gönderilen kuvvetler tarafindan Amasya'da öldürülmüstür. Baba Ilyas'in takipçisi olan Baba Ishak'in baslattigi ayaklanma da bastirilarak harekete son verilmistir.

Moğol İstilasi

Bati'ya dogru ilerleyen Mogollar, 1243 tarihinde Selçuklularla Kösedag'da savasmis, savasi Selçuklular kaybetmistir. Mogollar Kayseri'de büyük bir kiyim gerçeklestirmis, daha sonra Erzincan'i ele geçirmislerdir. Mogollarla baris antlasmasi Amasya'da imzalanmis, böylece Anadolu'nun egemenligi Mogollara geçmistir. Mogollar devrinde Anadolu'nun genel idaresi Baycu Noyan'a, Amasya valiligi de Emir Seyfettin Torumtay'a verilmistir. (Torumtay Türbesi ) (Burmali Minare Camii )

Ilhanli Hakimiyeti

Mogol Imparatorunun 1258'de ölümü üzerine, imparatorluk topraklari üzerinde dört büyük devlet kurulmustur. Bu devletlerden Ilhanli, Anadolu'yu isgal etmis, Amasya'daki hakimiyetleri de 1335'e kadar sürmüstür. Bundan sonraki 8 yil boyunca Amasya çesitli yerel beyliklerin egemenligi altinda kalmistir.(Bimarhane) (Ilhanli Mumyalari )

Eretna Devleti

Ilhanli'nin Anadolu Valisi Aladdin Eretna 1341'de bagimsizligini ilan etmis ve Eretna Devletini kurmustur. Bu devletin sinirlari içinde yer alan Amasya, daha sonra bir kaç defa el degistirmistir. 1360 yilinda Amasya valisi olan Sadgeldi Pasa, Eretna'ya olan bagliligini bozarak Amasya Beyligi'ni kurmustur.

Sadgeldi Pasa, kuvvetli rakibi Sivas Hükümdari Kadi Burhaneddin'i ortadan kaldirmak için 1382'de giristigi Kazova Savasi'nda ölmüstür. Bu savastan sonra Kadi Burhaneddin Amasya topraklari üzerinde hak iddia etmeye baslamistir. Bölgedeki baska beyler de Amasya'ya göz dikince, Amasya Beyliginin müstesari, "Osmanli Devleti'nin himayesine girmeyi" önerir. Yapilan yazisma sonunda Osmanli Hükümdari Sultan Murad bu öneriyi kabul eder. Sehzadesi Yildirim Bayezid'i Amasya'ya gönderir.

Osmanlılar

Yildirim Bayezid, 1386 yili Ramazan bayraminin ilk günü Amasya'ya girer. Böylece Amasya Beyligi, Osmanli Devleti'nin bir eyaleti, Yildirim Beyazit da bu eyaletin ilk valisi olur.

OSMANLI DÖNEMINDE AMASYA

Ölen babasinin yerine padisah olan Yildirim Bayezid, Timur tehlikesine karsilik, oglu Çelebi Mehmet'i Amasya Valisi yapar. Bayezid 1402'de Timur'un ordularina yenilir. Amasya'nin ileri gelenleri Çelebi Mehmet'i tekrar sehre davet ederler. O da burada hükümdarligini ilan eder. (Çelebi Mehmet Medresesi)

Çelebi Mehmet 1413'te Osmanli hükümdari olmustur. Mehmet, oglu Sehzade Murat'i Amasya'ya vali atar. Ankara valisi Yörgüç Pasa da devlet islerini yürütmek için, Amasya'ya davet edilir. (Yörgüç Pasa camii). Çelebi Mehmet'in çok agir hastalanmasi üzerine, Sehzade Murad padisah olur (1421). Yörgüç Pasa'nin Edirne'ye atanmasi üzerine, II. Murad'in büyük sehzadesi Çelebi Ahmet Amasya'ya vali olarak atanir (1435) ama valiligi uzun sürmez - 1438'de bu sehirde vefat eder.

Çelebi Ahmet'in ölümü üzerine bu kez Amasya'ya Sehzade Mehmet (Fatih Sultan Mehmet) vali olarak atanir - henüz 7 yasindadir. Ilk ögrenimine burada baslar. Sehzade Mehmet ayni yil Manisa'ya vali atanir. Yerine de II. Murad'in en büyük sehzadesi Alaeddin getirilir. Fakat Alaeddin, kendisini çekemeyenler tarafindan 18 yasinda bogdurulur. (Sabuncuoglu Serefeddin)